დღევანდელი ცხოვრების გზაზე როგორი მისწრაფებაა ყველაზე შესაფერისი? შენს მისწრაფებაში როგორი ტიპის ადამიანად უნდა მიიჩნევდე საკუთარ თავს? გმართებს იცოდე, თუ როგორ უნდა მიუდგე, რასაც დღეს აწყდები, იქნება ეს განსაცდელი თუ სირთულეები, წყევლა თუ შეუბრალებელი გაკიცხვა. ამ ყოველივეს წინაშე მდგარმა, თითოეული მათგანი გულდასმით უნდა აწონ-დაწონო. რატომ ვამბობ ამას? ამას იმიტომ ვამბობ, რომ ის, რასაც დღეს აწყდები, საბოლოო ჯამში, დროებითი განსაცდელია, რომელიც არაერთხელ მეორდება; შესაძლოა, შენთვის ისინი არც ისე დამამძიმებელია, ამიტომ ყველაფერს თავის ნებაზე უშვებ და წინსვლის ძიებაში ძვირფას მონაპოვრად არ მიიჩნევ. როგორი დაუფიქრებელი ხარ! იმდენად, რომ ამ ძვირფას მონაპოვარს ისე უყურებ, თითქოს თვალწინ მცურავი ღრუბელი იყოს და არ აფასებ ამ სასტიკ დარტყმებს, რომლებიც კვლავ და კვლავ გატყდება თავს — დარტყმებს, რომლებიც ხანმოკლეა და არც ისე მძიმედ გეჩვენება — არამედ, გულგრილობით უყურებ მათ, გულთან ახლოს არ მიგაქვს და მხოლოდ კედელთან შეჯახებად მიიჩნევ. როგორი ამპარტავანი ხარ! ამ სასტიკი თავდასხმების მიმართ, რომლებიც ქარიშხალს ჰგავს და მრავალგზის მეორდება, მხოლოდ ქარაფშუტულ უგულებელყოფას ავლენ; ზოგჯერ იქამდეც კი მიდიხარ, რომ ცივად იღიმი და სრულ გულგრილობას გამოხატავ, რადგან ერთხელაც არ გიფიქრია იმაზე, თუ რატომ გატყდება თავს მუდმივად ასეთი „უიღბლობები“. ნუთუ ადამიანის მიმართ ასეთი უსამართლო ვარ? ნუთუ მიზნად დავისახე შენში ნაკლის ძიება? მიუხედავად იმისა, რომ შენი აზროვნების პრობლემები, შესაძლოა, არ იყოს ისეთი სერიოზული, როგორადაც მე აღვწერე, შენი გარეგნული სიმშვიდით დიდი ხანია დახატე შენი შინაგანი სამყაროს სრულყოფილი პორტრეტი. საჭირო არ არის იმის თქმა, რომ შენი გულის სიღრმეში მხოლოდ უსაფუძვლო საყვედურები და სხვებისთვის ძლივს ამოსაცნობი სევდის ნატამალია დამალული. რადგან ასეთი განსაცდელის გადატანა უსამართლობად მიგაჩნია, იწყევლები, და რადგან ეს განსაცდელები წუთისოფლის გაპარტახებას გაგრძნობინებს, სევდით ივსები. ამ განმეორებად დარტყმებსა და დისციპლინას საუკეთესო მფარველობად კი არ აღიქვამ, არამედ მათ ზეცის უაზრო შემოტევად ან შენთვის საკადრის სასჯელად მიიჩნევ. რაოდენ უმეცარი ხარ! დაუნდობლად ამწყვდევ კარგ დროებას სიბნელეში; საოცარი განსაცდელებისა და წვრთნის თითოეულ შემთხვევას მტრების თავდასხმად მიიჩნევ. არ იცი, როგორ შეეგუო გარემოს და მით უმეტეს არ გაქვს ამის მცდელობის სურვილი, რადგან არ გინდა რაიმე მიიღო ამ განმეორებადი და შენთვის სასტიკი გაკიცხვისგან. არც ძიებას ცდილობ და არც გამოკვლევას და, უბრალოდ, ბედს მინდობილი, მიდიხარ იქ, სადაც ის წაგიყვანს. იმას, რაც, შესაძლოა, სასტიკ გვემად გეჩვენება, არ შეუცვლია შენი გული და არც დაუფლებია მას; ნაცვლად ამისა, ის პირდაპირ გულში გჭრის. ამ „სასტიკ გვემას“ მხოლოდ მტრად მიიჩნევ ამ ცხოვრებაში და ამიტომაც ვერაფერი მოიპოვე. რაოდენ თვითმართალი ხარ! იშვიათად გჯერა, რომ ასეთ განსაცდელს იმიტომ იტან, რომ მეტისმეტად საძულველი ხარ; ნაცვლად ამისა, საკუთარ თავს უბედურად მიიჩნევ და, მეტიც, ამბობ, რომ მე შენში მუდამ ნაკლს ვეძებ. და ახლა, როცა საქმე აქამდე მივიდა, სინამდვილეში რამდენად კარგად იცი ის, რასაც მე ვამბობ და ვაკეთებ? ნუ გგონია, რომ დაბადებით გენიოსი ხარ, ზეცაზე ოდნავ დაბლა მდგომი, მაგრამ დედამიწაზე უსასრულოდ მაღალი. არავისზე ჭკვიანი არ ხარ, მეტიც, შეიძლება ითქვას, რომ ერთგვარად სასაცილოც კი არის, რამდენად მეტად უგუნური ხარ დედამიწაზე მცხოვრებ გონიერ ადამიანებთან შედარებით, რადგან საკუთარ თავზე მეტისმეტად დიდი წარმოდგენა გაქვს და არასოდეს გქონია არასრულფასოვნების განცდა, თითქოს ჩემს მოქმედებებს უმცირეს დეტალებამდე ნათლად ხედავდე. სინამდვილეში, უბრალოდ არ ხარ გონიერი ადამიანი, რადგან წარმოდგენაც არ გაქვს, რის გაკეთებას ვაპირებ და, მით უმეტეს, არ იცი, რას ვაკეთებ ახლა. ამიტომაც ვამბობ, რომ მოხუც ფერმერსაც კი არ უტოლდები, ფერმერს, რომელსაც ადამიანურ ცხოვრებაზე უმცირესი წარმოდგენაც კი არ აქვს, მაგრამ სრულიად ზეცის კურთხევას მინდობილი ამუშავებს მიწას. სულაც არ განაღვლებს საკუთარი სიცოცხლე, არაფერი იცი დიდების შესახებ და კიდევ უფრო ნაკლებად გაგაჩნია თვითშემეცნება. მართლაც ასეთი „დიადი“ ხარ! ჭეშმარიტად, ვწუხვარ თქვენ გამო, თავმომწონე მამაკაცებო და კეკლუცო ყმაწვილქალებო: როგორ შეძლებთ კიდევ უფრო დიდი ქარიშხლების შემოტევასთან გამკლავებას? ეს თავმომწონეები სრულიად გულგრილნი არიან იმ ვითარების მიმართ, რომელშიც იმყოფებიან. მათთვის ეს უმნიშვნელო საკითხია, ამიტომ მასზე არც ფიქრობენ, არც უარყოფითად არიან განწყობილნი და არც საკუთარ თავს მიიჩნევენ მდაბიოდ; ნაცვლად ამისა, ძველებურად აგრძელებენ ქუჩებში მარაოების ქნევით უდარდელად სეირნობას. ამ „გამორჩეულ ადამიანებს“, რომლებიც არ სწავლობენ და უმეცარნი რჩებიან, წარმოდგენაც არ აქვთ, რატომ ვეუბნები მათ ამგვარ სიტყვებს; ისინი მხოლოდ ზერელედ ცდილობენ საკუთარი თავის შეცნობას, სახეზე კი გაღიზიანება აწერიათ, რის შემდეგაც აგრძელებენ ცხოვრებას თავიანთი ბოროტი გზების შეუცვლელად; როგორც კი მტოვებენ, კვლავ იწყებენ წუთისოფელში თარეშს, თავმომწონედ სიარულსა და ხელახლა თაღლითობას. როგორ სწრაფად გეცვლება სახის გამომეტყველება. მაშასადამე, კვლავ ამგვარად ცდილობ ჩემს მოტყუებას — რაოდენ გაბედული ხარ! ის კეკლუცი ყმაწვილქალები კიდევ უფრო სასაცილონი არიან. ესმით რა ჩემი მგზნებარე, დაჟინებული სიტყვები და ხედავენ რა საკუთარ მდგომარეობას, უნებურად ცრემლები წასკდებათ ხოლმე, ტანით აქეთ-იქით იგრიხებიან და ისე იქცევიან, თითქოს სცენებს მართავენ — რა ამაზრზენია! საკუთარი მდგომარეობის გაცნობიერებისას საწოლებზე ემხობიან და შეუჩერებლად ტირიან, თითქოს სულს ღაფავენ. და როდესაც ეს სიტყვები მათ საკუთარ უმწიფრობასა და სიმდაბლეს უჩვენებს, ისე ითრგუნებიან უარყოფითი განწყობით, რომ თვალებში სინათლე უქრებათ და ჩემზე არც წუწუნებენ და არც ვძულვარ, სრულიად უმოქმედონი ხდებიან თავიანთი უარყოფითი განწყობით, ამავდროულად ვერაფერს სწავლობენ და უმეცრებად რჩებიან. ჩემგან წასვლის შემდეგ, ცელქობენ და ერთობიან, მათი კისკისი კი „პრინცესას ვერცხლის ზანზალაკის“ მსგავსად ჟღერს. რაოდენ სუსტნი და საკუთარი თავის სიყვარულს მოკლებულნი არიან! თქვენ ყველანი, კაცობრიობის წუნდებულო ნარჩენები — რაოდენ მოკლებულნი ხართ ადამიანურობას! არ იცით საკუთარი თავის სიყვარული ან დაცვა, არ გაგაჩნიათ საღი აზრი, არ ეძიებთ ჭეშმარიტ გზას, არ გიყვართ ჭეშმარიტი ნათელი და, რაც მთავარია, არ იცით საკუთარი თავის დაფასება. რაც შეეხება იმ დარიგებებს, რომლებიც მრავალგზის მოგეცით, დიდი ხანია მიივიწყეთ, იქამდეც კი, რომ მათ უსაქმურობის ჟამს გასართობ სათამაშოებივით ეპყრობით. ამ ყოველივეს მუდამ ისე უყურებთ, როგორც პირად „თილისმას“. სატანის მიერ ბრალდებულნი ლოცულობთ; უარყოფით მდგომარეობაში ღრმა ძილს ეძლევით; ბედნიერნი ველურად დარბიხართ; როცა გამხელთ, ქედს იხრით და პირფერობთ; შემდეგ კი, როგორც კი ჩემს წინაშე აღარ ხართ, ბოროტი სიხარულით იცინით. თავს ყველაზე მაღლა მდგომად მიიჩნევ, მაგრამ არასდროს ხედავ საკუთარ თავში ყველაზე დიდ ამპარტავნებას და მუდამ მედიდური, თვითკმაყოფილი და ენით აღუწერლად ამპარტავანი ხარ. როგორ შეუძლიათ ასეთ „ახალგაზრდა ბატონებს“, „ახალგაზრდა ქალბატონებს“, „ბატონებსა“ და „ქალბატონებს“, რომლებიც არ სწავლობენ და უმეცარნი რჩებიან, ჩემი სიტყვები ძვირფას საუნჯედ მიიჩნიონ? მაშ, გეკითხები: რა ისწავლე ჩემი სიტყვებიდან და ჩემი საქმიდან ამდენი ხნის განმავლობაში? ნუთუ მოტყუებაში მეტი ოსტატობა შეიძინე? თუ ხორციელად უფრო დახვეწილი გახდი? ან ჩემ მიმართ დამოკიდებულებაში მეტი უპატივცემულობა გამოიჩინე? პირდაპირ გეუბნები: სწორედ ამ მთელმა საქმემ, რომელიც შევასრულე, შეგმატა სიმამაცე შენ, ვისაც ოდესღაც თაგვის სიმამაცე გქონდა. ჩემ მიმართ შენი ძრწოლა დღითიდღე მცირდება, რადგან მეტისმეტად მოწყალე ვარ და ძალადობის გზით არასდროს დამისჯია შენი ხორცი. ალბათ, შენთვის ეს მხოლოდ მკაცრი სიტყვებია, მაგრამ გაცილებით ხშირად მომღიმარ სახეს გაჩვენებ და თითქმის არასოდეს გამხელ პირში. გარდა ამისა, მუდამ შემწყნარებელი ვარ შენი სისუსტის მიმართ და მთლიანად ამის გამოა, რომ დღეს ისე მეპყრობი, როგორც გველი მოექცა კეთილ ფერმერს. როგორ აღმაფრთოვანებს კაცობრიობის დაკვირვების უნარის უკიდურესი სიმარჯვე და გამჭრიახობა! ნება მიბოძე, ერთი ჭეშმარიტება გითხრა: დღეს ძალიან უმნიშვნელოა, გაქვს თუ არა გულში შიში; ამაზე არც ვშფოთავ და არც ვწუხვარ. მაგრამ ესეც უნდა გითხრა: შენ, ამ „ნიჭიერ ადამიანს“, რომელიც არ სწავლობ და უმეცარი რჩები, საბოლოოდ შენივე თვითტკბობით აღსავსე, წვრილმანი ეშმაკობა დაგღუპავს — სწორედ შენ იქნები ის, ვინც დაიტანჯება და გაიკიცხება. არ ვიქნები ისეთი სულელი, რომ თან გამოგყვე, როცა ჯოჯოხეთში ტანჯვას განაგრძობ, რადგან შენნაირი არ ვარ. ნუ დაგავიწყდება, რომ ხარ ქმნილება, რომელიც ჩემ მიერაა დაწყევლილი, თუმცა ასევე ჩემ მიერ არის დამოძღვრილი და გადარჩენილი; შენში არაფერია ისეთი, რასაც ვერ შეველეოდი. როდესაც ჩემს საქმეს ვასრულებ, არასოდეს ვექცევი ადამიანის, მოვლენის ან საგნის გავლენის ქვეშ. ჩემი დამოკიდებულება და შეხედულება კაცობრიობის მიმართ მუდამ უცვლელი რჩება. არ ვარ შენ მიმართ კეთილგანწყობილი, რადგან ჩემი მართვის დანამატი ხარ და არაფრით ხარ სხვა არსებებზე უფრო განსაკუთრებული. აი, ჩემი რჩევა შენთვის: მუდამ უნდა გახსოვდეს, რომ შენ მხოლოდ და მხოლოდ ქმნილება ხარ! თუმცა, შესაძლოა, ჩემთან ერთად იზიარებდე არსებობას, უნდა იცოდე შენი ვინაობა; ნუ გექნება საკუთარ თავზე მეტისმეტად დიდი წარმოდგენა. თუნდაც არ გამხელდე ან არ გსხლავდე და მომღიმარი სახით გეგებებოდე, ეს არ ნიშნავს, რომ ჩემი მსგავსი ხარ. შენ უნდა იცოდე, რომ ხარ ის, ვინც ჭეშმარიტებას ეძიებს, და არა თავად ჭეშმარიტება! მუდამ მზად უნდა იყო, შეიცვალო ჩემი სიტყვის შესაბამისად — ამას ვერ გაექცევი. მოგიწოდებ, ამ ძვირფას დროში, როდესაც ეს იშვიათი შესაძლებლობა გეძლევათ, სცადო და რამე ისწავლო. ნუ მომატყუებ; არ მჭირდება, რომ პირფერობა გამოიყენო ჩემს მოსატყუებლად. როცა მეძიებ, ეს მთლიანად ჩემი გულისთვის კი არ არის, არამედ შენივე თავისთვის!